Kasetne bombe — zabranjeno oružje korišćeno protiv civila

Među najopasnijim oružjima koja je NATO koristio tokom bombardovanja Srbije 1999. godine bile su kasetne bombe (cluster munitions) — oružje koje se otvara u vazduhu i rasipa stotine malih bombica na široko područje. Ovo oružje, koje je danas zabranjeno međunarodnom konvencijom, ubijalo je i ranjavalo civile ne samo tokom rata, već i godinama nakon njega, jer značajan procenat bombica ne eksplodira pri padu i ostaje kao neeksplodirana municija.

Kako funkcionišu kasetne bombe

Kasetna bomba je kontejner koji sadrži stotine malih bombica (submunitions ili „bomblets"). Baca se sa aviona i otvara na određenoj visini, rasipajući bombice na području veličine nekoliko fudbalskih terena. Svaka bomba pokriva ogromnu površinu, čineći ju izuzetno opasnom za sve živo na tom prostoru — vojnike, civile, životinje.

Ključni problem kasetnih bombi jeste visoka stopa neeksplodiranih bombica. Prema procenama Crvenog krsta, između 5% i 30% bombica ne eksplodira pri padu. Ove neeksplodirane bombice ostaju na terenu i funkcionišu kao protivpešadijske mine — eksplodiraju kada ih neko dodirne, pomeri ili stane na njih. Deca su posebno ugrožena jer su bombice male, žarko obojene i podsećaju na igračke.

Upotreba u Srbiji 1999.

NATO je zvanično potvrdio korišćenje kasetnih bombi tokom bombardovanja Jugoslavije. Prema različitim izvorima, bačeno je oko 1.392 kasetne bombe sa ukupno oko 295.000 bombica. Korišćeni su različiti tipovi:

• CBU-87 Combined Effects Munitions — američka kasetna bomba sa 202 BLU-97 bombice
• CBU-99 Rockeye — protivoklopna kasetna bomba
• RBL-755 — britanska kasetna bomba sa 147 BL-755 bombica

Masakr na niškoj pijaci — 7. maj 1999.

Najtragičniji pojedinačni incident sa kasetnim bombama desio se 7. maja 1999. godine u Nišu, trećem najvećem gradu Srbije. Tog dana, NATO avion ispustio je kasetne bombe na centar grada, pogodivši otvorenu pijacu, klinički centar i stambene zgrade.

Bombice su padale na pijačne tezge pune ljudi koji su kupovali hranu. Petnaest civila poginulo je na mestu ili ubrzo nakon toga, a više od 70 je ranjeno, mnogi sa teškim povredama od šrapnela. Među žrtvama bile su žene, starci i deca — obični ljudi koji su tog jutra izašli da kupe hleb i povrće.

NATO je prvo negirao upotrebu kasetnih bombi u Nišu, a zatim je tvrdio da je meta bio obližnji vojni objekat i da je „došlo do greške". Za porodice 15 poginulih civila, ta „greška" je bila smrt najbližih.

Neeksplodirane bombice — opasnost koja traje

Nakon završetka bombardovanja, na teritoriji Srbije i Kosova ostale su hiljade neeksplodiranih bombica iz kasetnih bombi. Ove bombice predstavljale su smrtonosnu opasnost za civile, posebno za decu i poljoprivrednike.

U godinama nakon rata, zabeleženi su brojni incidenti u kojima su civili — često deca — stradali od neeksplodiranih bombica koje su pronašli na njivama, u šumama ili pored puteva. Razminiravnje je trajalo godinama i koštalo milione dolara.

Zabrana kasetnih bombi

Delimično i pod utiskom iskustava iz Jugoslavije, Libana i drugih sukoba, 2008. godine usvojena je Konvencija o kasetnoj municiji (Convention on Cluster Munitions) koja zabranjuje upotrebu, proizvodnju, skladištenje i transfer kasetnih bombi. Konvenciju je ratifikovalo više od 110 zemalja.

Međutim, SAD — koje su bile glavni korisnik kasetnih bombi u Srbiji 1999. — nisu potpisale konvenciju. Isto važi za Rusiju, Kinu i Izrael. Oružje koje je ubijalo civile na niškoj pijaci i dalje nije zabranjeno za najveće vojne sile sveta.

Sećanje na žrtve

Na mestu masakra na niškoj pijaci danas stoji spomen-obeležje sa imenima 15 poginulih civila. Svake godine, 7. maja, građani Niša odaju počast žrtvama — običnim ljudima koji su tog jutra krenuli na pijacu i nikada se nisu vratili kući.

Kasetne bombe u Nišu nisu bile „kolateralna šteta" — bile su posledica svesne odluke da se koristi oružje koje je po svojoj prirodi neselektivno, koje ne može da razlikuje vojnika od civila, pijačnu tezgu od vojnog bunkera. Oni koji su doneli tu odluku nikada nisu odgovarali. Da se ne zaboravi.