Osiromašeni uranijum — tihi ubica koji i danas ubija Srbe

Među svim zločinima počinjenim tokom NATO bombardovanja Srbije 1999. godine, korišćenje municije sa osiromašenim uranijumom (depleted uranium — DU) možda je najpodmukliji. Za razliku od bombi čije su posledice trenutne i vidljive, osiromašeni uranijum je tihi ubica — otrov koji se nakuplja u zemlji, vodi i telu godinama i decenijama nakon rata, uzrokujući kancer, leukemiju i genetska oštećenja kod generacija koje još nisu bile ni rođene kada su bombe padale.

Šta je osiromašeni uranijum

Osiromašeni uranijum (DU) je nusproizvod procesa obogaćivanja uranijuma za nuklearne reaktore i oružje. Ima izuzetnu gustinu — 1,7 puta gušći od olova — što ga čini idealnim za protivoklopne projektile koji moraju da probiju čeličnu zaštitu.

Problem je u tome što je DU radioaktivan i hemijski toksičan. Kada DU projektil pogodi cilj, on se zagreje do preko 3.000°C i pretvara u finu radioaktivnu prašinu koja se širi vetrom. Ova prašina dospeva u zemlju, vodu i vazduh — i tu ostaje vekovima, jer je poluraspad uranijuma-238 oko 4,5 milijardi godina.

Upotreba na teritoriji Srbije

NATO je zvanično potvrdio da je tokom bombardovanja koristio municiju sa osiromašenim uranijumom. Prema podacima koje je NATO dostavio Ujedinjenim nacijama 2000. godine, avioni A-10 Thunderbolt ispalili su oko 31.000 DU metaka kalibra 30mm na 112 lokacija, pretežno na Kosovu ali i u centralnoj Srbiji.

Ključne lokacije gađane DU municijom uključuju:

• Preševo i Bujanovac — južna Srbija
• Vranje i okolina — južna Srbija
• Područje oko Kosovske Mitrovice
• Okolina Prizrena i Đakovice
• Pećka oblast
• Područje oko Prištine i Uroševca

Zdravstvene posledice

Od 2001. godine, medicinski stručnjaci u Srbiji beleže alarmantan porast malignih oboljenja u oblastima pogođenim DU municijom. Podaci su zabrinjavajući:

• Porast incidencije leukemije, posebno kod dece, za 100-200% u odnosu na period pre bombardovanja
• Dramatičan porast tumora bubrega, pluća i limfnog sistema
• Povećan broj kongenitalnih malformacija (urođenih deformiteta) kod novorođenčadi
• „Balkanski sindrom" — termin koji su koristili italijanski mediji za bolesti kod NATO vojnika koji su služili na Kosovu, od kojih su desetine umrli od leukemije i drugih oblika raka

Italijanska vlada priznala je da je više od 300 italijanskih vojnika koji su služili na Kosovu obolelo od raka, a više od 50 ih je umrlo. Slični podaci zabeleženi su kod vojnika iz Portugala, Španije, Belgije i Holandije.

Međunarodna kontroverznost

NATO je godinama negirao ili minimizirao opasnost od osiromašenog uranijuma. Međutim, pritisak je rastao:

• 2001. godine, Evropski parlament zatražio je moratorijum na korišćenje DU municije
• Program UN za životnu sredinu (UNEP) potvrdio je kontaminaciju na Kosovu
• Svetska zdravstvena organizacija (WHO) priznala je da DU predstavlja potencijalni zdravstveni rizik
• Italija je 2018. priznala vezu između službe na Kosovu i oboljenja svojih vojnika, odobrivši odštete porodicama

Ekološka kontaminacija

Osiromašeni uranijum ne zagađuje samo ljude — zagađuje celokupan ekosistem. DU prašina dospeva u zemljište, odakle se preko korenja prenosi u biljke. Životinje jedu kontaminirane biljke. Ljudi jedu kontaminirane životinje i biljke. Voda sa kontaminiranih područja ponire u podzemne vodotokove koji snabdevaju bunare i vodovode.

Istraživanja UNEP tima na Kosovu 2001. godine potvrdila su prisustvo DU kontaminacije na više lokacija. Na nekim mestima, nivo radioaktivnosti bio je višestruko iznad normalnog.

Generacije koje plaćaju cenu

Najtragičniji aspekt osiromašenog uranijuma jeste da njegove posledice nisu ograničene na jednu generaciju. Deca rođena godinama i decenijama nakon bombardovanja obolevaju od bolesti izazvanih kontaminacijom okoline u kojoj žive. Genetska oštećenja prenose se na potomke — deca još nerođena u vreme bombardovanja plaćaju cenu odluka donetih 1999. godine.

U bolnicama širom južne Srbije i Kosova, lekari svakodnevno leče pacijente čije su bolesti direktna posledica DU kontaminacije. To su deca, mladi ljudi, trudnice — nevini ljudi koji nikada nisu videli rat, ali koji umiru od njega.

Zločin bez kazne

Korišćenje municije sa osiromašenim uranijumom protiv civilnog stanovništva predstavlja kršenje međunarodnog humanitarnog prava. Brojne nevladine organizacije, lekari i pravnici pozivali su na zabranu DU oružja i na krivičnu odgovornost onih koji su doneli odluku o njegovoj upotrebi.

Međutim, do danas niko nije krivično odgovarao za kontaminaciju teritorije Srbije osiromašenim uranijumom. Hiljade obolelih i umrlih ostaju bez pravde — žrtve oružja čije posledice su poznate onima koji su ga koristili.

Osiromašeni uranijum je tihi genocid koji traje — svaki dan, svake godine, decenijama nakon što je poslednja bomba pala. On ne eksplodira, ne pravi ruševine, ne daje slike za televiziju. On samo ubija — polako, tiho, neumitno. I to je, možda, najstrašniji zločin NATO bombardovanja. Da se ne zaboravi.